Η τεκμηρίωση δεν είναι συνοδευτικό υλικό· είναι το ίδιο το προϊόν της έρευνας
Όποιος επικοινωνεί για πρώτη φορά με ένα γραφείο ιδιωτικών ερευνών κουβαλά συνήθως μια συγκεκριμένη εικόνα: περιμένει ένα εύρημα. Μια φωτογραφία, μια διεύθυνση, ένα όνομα, ένα περιστατικό που θα «κλείσει» την υπόθεση. Η προσδοκία αυτή δεν είναι παράλογη. Είναι όμως ελλιπής, και η διαπίστωση αυτή προκύπτει με τον πιο πρακτικό τρόπο από τη συσσωρευμένη εμπειρία: σε ένα αρχείο που ξεπερνά τις 1.500 υποθέσεις σε 14 χώρες και περισσότερα από τριάντα χρόνια πρακτικής, αυτό που κάνει τη διαφορά δεν είναι ποτέ το μεμονωμένο εύρημα. Είναι το σύνολο των στοιχείων που το περιβάλλει και το καθιστά ελέγξιμο.
Στην πράξη, η τεκμηρίωση σημαίνει μια γραπτή έκθεση με χρονολογική σειρά: ημερομηνίες, ώρες, τοποθεσίες, ενέργειες, πρόσωπα όπου αυτό είναι δυνατό, και κυρίως μια ρητή διάκριση ανάμεσα σε ό,τι διαπιστώθηκε και σε ό,τι εκτιμάται. Η διάκριση αυτή ακούγεται σχολαστική σε όποιον περιμένει μια απάντηση του τύπου «ναι ή όχι». Είναι όμως ακριβώς αυτό που επιτρέπει σε έναν δικηγόρο να αξιολογήσει το υλικό με ψυχραιμία, χωρίς να αναγκαστεί να το υπερασπιστεί στα τυφλά, και σε έναν εντολέα να καταλάβει πού πατάει και πού όχι.
Ο λόγος που η καταγραφή δεν μπορεί να γίνει εκ των υστέρων είναι απλός. Η μνήμη φθείρεται, οι στιγμές χάνουν τη σειρά τους, τα μηνύματα και οι σημειώσεις χάνονται, οι άνθρωποι που συνομίλησαν ξεχνούν ή αλλάζουν εκδοχή. Όταν η παρατήρηση καταγράφεται την ώρα που συμβαίνει, με συνέπεια και σε σταθερή μορφή, το αποτέλεσμα αποκτά βάρος που κανένα αφήγημα δεν μπορεί να αναπληρώσει. Αυτό είναι το πραγματικό παραδοτέο μιας έρευνας: όχι η εντύπωση, αλλά το αρχείο.
Σε υποθέσεις που εκτείνονται από την Αττική έως τη Θεσσαλονίκη, τα νησιά ή το εξωτερικό, η ίδια λογική ταξιδεύει μαζί με την υπόθεση. Η προσωπική ενασχόληση με κάθε φάκελο και η συνεργασία με δίκτυο συνεργατών στην Ελλάδα και στο εξωτερικό δεν έχουν νόημα αν δεν καταλήγουν σε ένα ενιαίο, συνεκτικό και χρονολογημένο σύνολο. Ένας αναγνώστης που δεν έχει ξαναμιλήσει με ερευνητή πρέπει να το κρατήσει αυτό: η αξία δεν βρίσκεται στο εύρημα, αλλά στη δυνατότητα κάποιου τρίτου να ελέγξει πώς προέκυψε.
Το «χρησιμοποιήσιμο» το ορίζει ο νόμος, όχι το πόσο εντυπωσιακό είναι το εύρημα
Η δεύτερη μεγάλη έκπληξη για όποιον έρχεται πρώτη φορά απέναντι σε επαγγελματία ερευνητή είναι η εξής: κάποιες από τις πιο «αποτελεσματικές» ιδέες που φέρνει μαζί του είναι νομικά ανεφάρμοστες. Το αίτημα «θέλω να δω τα μηνύματά του» ή «θέλω να μάθω τι λέει στο τηλέφωνο» ακούγεται καθημερινό, δεν είναι όμως απλώς δύσκολο — είναι έξω από τα όρια. Και το κρίσιμο σημείο δεν είναι ηθικό: είναι πρακτικό. Υλικό που αποκτάται με τέτοιο τρόπο δεν χρησιμεύει σε κανέναν, γιατί εκθέτει τον ίδιο τον εντολέα σε ποινικό κίνδυνο και δεν στέκει σε κανέναν έλεγχο.
Το πλαίσιο είναι σαφές και αναφέρεται ρητά και στις σχετικές ενημερώσεις: το άρθρο 19 του Συντάγματος για το απόρρητο των επικοινωνιών, και ειδικότερα η παράγραφος 3, σύμφωνα με την οποία αποδεικτικά μέσα που αποκτήθηκαν παράνομα δεν λαμβάνονται υπόψη· το άρθρο 370Α του Ποινικού Κώδικα για την παράνομη υποκλοπή και καταγραφή· ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (ΕΕ) 2016/679 και ο νόμος 4624/2019. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ορισμένα πράγματα δεν γίνονται ποτέ: υποκλοπή τηλεφωνικών συνδιαλέξεων, ανάγνωση μηνυμάτων τρίτων, είσοδος σε λογαριασμούς ή συσκευές ενηλίκων τρίτων, τοποθέτηση κρυφού συστήματος εντοπισμού ή λογισμικού σε ξένο αυτοκίνητο ή κινητό, πρόσβαση σε τραπεζικά, τηλεφωνικά ή φορολογικά αρχεία τρίτων, καταγραφή μέσα σε ιδιωτικούς χώρους.
Αυτό που γίνεται είναι εξίσου συγκεκριμένο και, όταν γίνει σωστά, αρκεί συχνά για τον σκοπό του εντολέα: παρατήρηση σε δημόσιους χώρους, έρευνα σε δημόσιες πηγές και μητρώα, διακριτικές επιτόπιες έρευνες, συζητήσεις με ανθρώπους που δέχονται να μιλήσουν, φωτογραφικό ή οπτικοακουστικό υλικό μόνο από δημόσιους χώρους. Όλα αυτά καταλήγουν σε μια έκθεση που μπορεί να διαβαστεί από δικηγόρο. Ακριβώς επειδή η γραμμή ανάμεσα στο εφικτό και το ανεπίτρεπτο δεν είναι πάντα προφανής σε κάποιον έξω από το επάγγελμα, η πρώτη επαφή με έναν έμπειρο ντετέκτιβ περιλαμβάνει πάντα έλεγχο νομιμότητας και σκοπιμότητας: αν ο εντολέας έχει έννομο συμφέρον και θεμιτό σκοπό, και ποια διαδρομή είναι και αποτελεσματική και επιτρεπτή.
Εδώ αξίζει να σημειωθεί κάτι που συχνά παραβλέπεται. Το να ακούσει κάποιος «αυτό δεν γίνεται» από τον επαγγελματία που θα πληρώσει δεν είναι άρνηση εξυπηρέτησης· είναι η πιο χρήσιμη πληροφορία που θα πάρει σε εκείνη τη συζήτηση. Τον προστατεύει από μια δαπάνη που θα κατέληγε σε άχρηστο υλικό, και από τη μακρύτερη περιπέτεια που ακολουθεί όταν κάποιος υπόσχεται ακριβώς αυτό που απαγορεύεται. Η συνέπεια στα όρια δεν είναι περιορισμός της έρευνας· είναι η προϋπόθεση για να έχει νόημα το αποτέλεσμά της.
Η πρώτη κουβέντα, το γραπτό πλάνο και το κόστος που έρχεται πριν από κάθε ενέργεια
Για τον αναγνώστη που δεν έχει ξαναμιλήσει με ερευνητή, η πιο πρακτική συμβουλή αφορά τη σειρά των βημάτων. Η πρώτη συζήτηση είναι δωρεάν, εμπιστευτική και χωρίς δέσμευση, και μπορεί να γίνει με περισσότερους από έναν τρόπους: στο γραφείο, τηλεφωνικά, με βιντεοκλήση ή ακόμη και σε ουδέτερο σημείο, αν η διακριτικότητα είναι το πρώτο μέλημα. Το γραφείο βρίσκεται στην Αιόλου 104, λίγα λεπτά με τα πόδια από τον σταθμό του μετρό στην Ομόνοια, και οι συναντήσεις γίνονται με ραντεβού, ώστε να μην τύχει να συναντηθούν δύο πελάτες μεταξύ τους.
Σε εκείνη την πρώτη επαφή αξίζει να φέρει κανείς ό,τι έχει: ένα χρονολόγιο γεγονότων, έγγραφα, ονόματα και διευθύνσεις όπου υπάρχουν, το ιστορικό του τι έχει ήδη γίνει και από ποιον, και κυρίως μια καθαρή απάντηση στο «γιατί». Πώς θα χρησιμοποιηθεί το υλικό; Θα το δει δικηγόρος; Αφορά οικογενειακή, εμπορική ή ασφαλιστική διαφορά; Όσο πιο συγκεκριμένη είναι η εικόνα, τόσο ακριβέστερη είναι η εκτίμηση σκοπιμότητας. Είναι επίσης θεμιτό — και συχνά χρήσιμο — να ζητήσει κανείς να δει την άδεια άσκησης επαγγέλματος, η οποία φέρει τον αριθμό 4891/7/1/90-δ’ και αντιστοιχεί σε πρακτική από τις αρχές της δεκαετίας του 1990.
Το επόμενο βήμα δεν είναι η δουλειά· είναι το χαρτί. Πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε ενέργεια, ο εντολέας λαμβάνει γραπτό σχέδιο δράσης και εξατομικευμένη κοστολόγηση. Δεν υπάρχει τιμοκατάλογος, για τον απλό λόγο ότι δύο υποθέσεις δεν μοιάζουν μεταξύ τους: αλλάζει η διάρκεια, η γεωγραφία, ο αριθμός των ερευνητών που απαιτούνται, το υλικό που πρέπει να συγκεντρωθεί. Η γραπτή εκτίμηση πριν από την έναρξη σημαίνει ότι ο εντολέας ξέρει τι πληρώνει και γιατί, και μπορεί να αποφασίσει νηφάλια. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, οι ενημερώσεις γίνονται σε συμφωνημένα σημεία και το πλάνο προσαρμόζεται αν αλλάξουν τα πραγματικά δεδομένα.
Στο τέλος παραδίδεται έκθεση, σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή, και η γραμμή επικοινωνίας μένει ανοιχτή σε εικοσιτετράωρη βάση. Αυτό που δεν πρέπει να περιμένει κανείς — και καλό είναι να το ξεκαθαρίσει από την αρχή — είναι εγγυημένο αποτέλεσμα ή ένα εύρημα που θα «αποδείξει» από μόνο του μια υπόθεση. Το υλικό το αξιολογεί ο δικηγόρος, το σταθμίζει το δικαστήριο, και η δουλειά του ερευνητή είναι να παραδώσει κάτι που αντέχει σε αυτή τη διαδικασία χωρίς να εκτεθεί ούτε ο ίδιος ούτε ο εντολέας του.
